Co wywołuje miesiączkę i jak działa ten proces?

Miesiączkę wywołuje spadek hormonów steroidowych – głównie progesteronu i estrogenów – po braku zapłodnienia. Skutkiem jest złuszczenie i wydalenie części endometrium (błony śluzowej macicy), objawiające się krwawieniem menstruacyjnym oraz rozpoczęciem nowego cyklu miesiączkowego [2][3].

Definicja i fizjologia miesiączki

Miesiączka, czyli krwawienie menstruacyjne, jest cyklicznym procesem złuszczania się warstwy funkcjonalnej endometrium, który następuje w wyniku spadku poziomu progesteronu i estrogenów, jeśli nie dojdzie do zapłodnienia i implantacji komórki jajowej [2][3]. Cykl miesiączkowy to okres od pierwszego dnia jednego krwawienia do pierwszego dnia następnego i obejmuje trzy główne fazy: fazę folikularną, owulację i fazę lutealną [1][3]. W procesie uczestniczą głównie estrogeny, progesteron, FSH (hormon folikulotropowy) i LH (hormon luteinizujący), których wydzielanie reguluje oś podwzgórze–przysadka–jajnik [1][3].

Mechanizmy hormonalne regulujące miesiączkę

Oś podwzgórze–przysadka–jajnik kontroluje cykl poprzez wydzielanie GnRH (hormon uwalniający gonadotropiny), które stymuluje przysadkę do produkcji FSH oraz LH [1][3]. FSH indukuje wzrost pęcherzyków jajnikowych i wzrost stężenia estrogenu, który odpowiada za odbudowę błony śluzowej macicy po miesiączce [3]. Szczyt stężenia estrogenu uruchamia tzw. dodatnie sprzężenie zwrotne i powoduje gwałtowny wzrost wydzielania LH, wyzwalając owulację [3][1].

Po owulacji powstaje ciałko żółte produkujące progesteron. Hormon ten w fazie lutealnej powoduje rozrost i ukrwienie endometrium, przygotowując błonę śluzową do ewentualnej implantacji zarodka [1][2]. Jeśli nie dojdzie do ciąży, ciałko żółte ulega regresji, gwałtownie spada poziom progesteronu i estrogenów, a to prowadzi do niedokrwienia i złuszczenia warstwy funkcjonalnej endometrium – zaczyna się menstruacja [2][1].

Przebieg cyklu miesiączkowego

Faza folikularna zaczyna się pierwszego dnia krwawienia. Przysadka wydziela FSH, pobudzając wzrost pęcherzyków jajnikowych i zwiększając poziom estrogenów [3]. Wzrastające stężenie estrogenu powoduje proliferację i odbudowę błony śluzowej macicy [3][1].

Owulacja występuje zwykle w połowie cyklu, gdy szczyt LH indukuje pęknięcie dominującego pęcherzyka i uwolnienie komórki jajowej. Bez zapłodnienia ta komórka obumiera [3].

Faza lutealna to czas po owulacji, kiedy powstałe ciałko żółte wydziela progesteron, utrzymując dojrzałość endometrium. W razie braku implantacji spadek progesteronu skutkuje menstruacją [1][2].

Lokalne mechanizmy endometrium

Estrogeny i progesteron powodują przebudowę endometrium: estrogen indukuje jego proliferację, a progesteron wytwarza strukturę wydzielniczą i odpowiednie unaczynienie [1][2]. Po spadku hormonów następuje niedokrwienie endometrium, aktywacja enzymów (w tym metaloproteinaz macierzystych) i produkcja prostaglandyn – prowadzi to do złuszczenia warstwy funkcjonalnej oraz krwawienia [2].

Endometrium składa się z warstwy funkcjonalnej, która jest złuszczana, oraz warstwy podstawnej, uczestniczącej w jego odbudowie po zakończeniu krwawienia [2].

Wpływ czynników zewnętrznych i zaburzenia

Na regularność oraz prawidłowość procesu miesiączkowania oddziałują takie czynniki jak stres, odżywianie, masa ciała, przyjmowanie leków (głównie steroidowych lub antykoncepcyjnych), choroby endokrynologiczne (w tym schorzenia tarczycy, PCOS), a także zaburzenia metaboliczne i otyłość [5][2]. Stres i zmiany stylu życia to jedne z częstych przyczyn opóźnień lub braku miesiączki [2][5]. Diagnostyka nieregularności opiera się m.in. o ocenę parametrów hormonalnych: estradiolu, progesteronu, FSH, LH i prolaktyny [7].

Patologiczne stany — jak PCOS, hiperprolaktynemia, niewydolność jajników, choroby macicy — mogą prowadzić do braku owulacji i zaburzeń miesiączkowania [5][7]. W leczeniu stosuje się często farmakologiczne terapie hormonalne, takie jak podawanie progesteronu (np. luteina) lub doustna antykoncepcja mająca na celu regulację lub wywołanie krwawienia [6][5].

Dane statystyczne i mierzalne wskaźniki

Przeciętny cykl miesiączkowy trwa zazwyczaj 25–31 dni, a samo krwawienie menstruacyjne utrzymuje się przez 3–7 dni [4][2]. Faza folikularna obejmuje najczęściej pierwsze 12–16 dni cyklu, po czym następuje owulacja, a faza lutealna ma stałą długość (zwykle około 14 dni) [1][3]. W badaniach laboratoryjnych największy spadek poziomu progesteronu występuje tuż przed miesiączką, wywołując złuszczenie endometrium [1][2]. Farmakologiczne wywołanie krwawienia możliwe jest dzięki stosowaniu progesteronu (np. luteina), po którego odstawieniu następuje krwawienie z odstawienia [6].

Nowoczesna diagnostyka i personalizacja leczenia

Rosnące znaczenie mają panele badań hormonalnych przy diagnostyce zaburzeń miesiączkowania, obejmujące estradiol, progesteron, FSH, LH oraz prolaktynę [7]. Pozwala to na precyzyjną ocenę czynników zaburzających cykl oraz indywidualizację leczenia [7]. Tendencje rozwojowe podkreślają też znaczenie oceny wpływu stylu życia, stresu i chorób metabolicznych zarówno na cykliczność, jak i prawidłowość procesu miesiączki [5][2].

Podsumowanie

Proces miesiączki jest ściśle kontrolowany hormonalnie. Głównym mechanizmem wywołującym menstruację jest spadek poziomu progesteronu i estrogenów po regresji ciałka żółtego, gdy nie dojdzie do implantacji komórki jajowej [2][1]. Precyzyjna regulacja tego cyklu oparta jest na współpracy osi podwzgórze–przysadka–jajnik i lokalnych mechanizmach endometrium, a jego regularność może być zaburzona przez liczne czynniki endo- i egzogenne [3][5]. Nowoczesna diagnostyka i terapie hormonalne pozwalają coraz skuteczniej identyfikować oraz regulować zaburzenia cyklu, personalizując opiekę nad pacjentkami [7][6].

Źródła:

• [1] https://www.ginekologjakiel.com.pl/blog/rola-hormonow-w-cyklu-menstruacyjnym-kluczowe-aspekty-endokrynologii-ginekologicznej
• [2] https://telemedi.com/pl/poradnik/jak-zmiany-hormonalne-wplywaja-na-cykl-menstruacyjny/
• [3] https://parens.pl/leczenie-co-warto-wiedziec/cykl-miesiaczkowy-fazy-i-czas-trwania/
• [4] https://finally.me/blogs/blog/hormony-przed-okresem
• [5] https://doctorpro.pl/blog/how-to-induce-a-period
• [6] https://dimedic.eu/pl/wiedza/jak-wywolac-okres-tabletki-luteina-domowe-sposoby
• [7] https://www.alab.pl/pakiet/pakiet-hormony-kobiece-zaburzenia-miesiaczkowania